Dawne polskie przekłady Biblii

Nikogo chyba nie ominął w szkole cytat z Mikołaja Reja: „A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają”. Wielu uważa, że Rej przeciwstawił rodaków ptactwu, ale oczywiście nie chodziło o drób, ale o język „gęsi” czyli łacinę. Łacina była bowiem językiem ksiąg, książek, pism i listów. I oczywiście językiem Biblii (od przełomu IV/V wieku, kiedy Hieronim opublikował przekład z języków oryginalnych na łacinę, zwany Wulgatą).
Rej napisał swe słowa w roku 1562, ale pierwsze polskie przekłady ksiąg biblijnych datowane są znacznie wcześniej. Oto krótkie zestawienie. Ująłem w nim kompletne przekłady całej Biblii, Nowego Testamentu lub Księgi Psalmów. Pominąłem fragmenty pochodzące z większej całości i pojedyncze księgi.

1280 (?) – Psałterz św. Kingi (Psałterz sądecki) – najstarszy, ale niestety niezachowany średniowieczny przekład Psalmów na język polski. O jego istnieniu dowiadujemy się z anonimowego żywotu Vita… sanctae Kyngae ducissae Cracoviensis, pochodzącego z lat 1317-1329. Jest w nim bowiem informacja, że „Kinga [w klasztorze, do którego wstąpiła po śmierci męża, księcia Bolesława Wstydliwego] miała w zwyczaju przed wyjściem z kościoła odśpiewywać wraz z innymi mniszkami 10 psalmów in vulgari”. In vulgari – czyli w języku polskim! Stąd hipoteza sformułowana na przełomie XIX i XX w. przez Władysława Nehringa oraz Aleksandra Brücknera, że pierwszy przekład psalmów istniał już pod koniec XIII w.

1395-1405 – Psałterz floriański (Psałterz królowej Jadwigi) – zawiera teksty psalmów po łacinie, z przekładem niemieckim i polskim. Tekst jest najprawdopodobniej oparty na Psałterzu św. Kingi. Nazwa pochodzi od opactwa Sankt-Florian w Austrii, gdzie w XIX wieku został znaleziony.
W Cyfrowej Bibliotece Narodowej można zobaczyć skan oryginału Psałterza floriańskiego.

I połowa XV wieku – Biblia królowej Zofii (Biblia szaroszpatacka) – pierwszy pełny polski przekład Biblii (z łaciny). Niestety do dziś zachował się tylko niecały tom pierwszy, zawierający znaczną część Starego Testamentu. Tom drugi, z wyjątkiem kilku kart, zaginął.
Nazwa nawiązuje do imienia ostatniej żony Władysława Jagiełły (a także od miejscowości Sárospatak na Węgrzech, gdzie w wieku XIX księga została odnaleziona).
Tutaj można przeczytać wydanie XIX-wieczne Biblii królowej Zofii z zasobów Polskiej Biblioteki Internetowej.

koniec XV w. – Psałterz puławski – Rękopis, będący odpisem z nieznanego dziś oryginału, pochodzi prawdopodobnie z początku XVI wieku; oryginał powstał co najmniej pół wieku wcześniej. Nazwa pochodzi od Puław, gdzie rękopis był przechowywany w wieku XIX.
Ciekawostka: Psałterzem puławskim inspirował się Czesław Miłosz przy własnym przekładzie Księgi Psalmów. „Według Miłosza, Psałterz puławski góruje zwartością i bogactwem rytmicznym nad przekładami z wieku szesnastego”.
Ciekawostka: zarówno w tym Psałterzu, jak i we floriańskim – nie występuje słowo “Pan”, lecz Boga określa się słowem “Gospodzin” (podobnie jak w „Bogurodzicy”).
Tutaj można przeczytać kilka psalmów z Psałterza Puławskiego

1532 – Psałterz krakowski – najstarszy drukowany po polsku psałterz, wydany pt.: Psałterz albo kościelne śpiewanie króla Dawida, nowo pilnie przełożony, z łacińskiego języka w polski, według szczerego tekstu.

1539 – Żołtarz Dawidów na rzecz polską wyłożony, przekład Walentego Wróbla. Ciekawostka: Psałterz był wielokrotnie wznawiany; pierwsza edycja wyszła u Heleny Unglerowej w 1539 i w tym samym roku została przedrukowana przez Macieja Szarfenberga. Rok później ukazały się kolejne dwie edycje, co zaowocowało procesem, który H. Unglerowa wytoczyła konkurentom. Proces jednak przegrała, gdyż okazało się, że nie posiadała ona przywileju na druk.

1546 (?) – Psałterz Dawidów, przekład Mikołaja Reja – przekład został wydany anonimowo, bez podania nazwiska tłumacza, drukarza i daty druku. Edycja ta zadedykowana była Zygmuntowi Staremu, a więc musiała się ukazać najpóźniej w 1548 r. (najpewniej miała miejsce między rokiem 1541 a 1546). Za autorstwem Mikołaja przemawia podobieństwo języka i stylu z innymi dziełami poety. W 1546 r. król Zygmunt obdarował Reja Temerowicami za osiągnięcia literackie (najpewniej właśnie za Psałterz).

1553 – Nowy Testament królewiecki „Testament Nowy zupełny. Z greckiego języka na polski przełożony i wykładem krótkiem objaśniony” – przekład wydawany sukcesywnie od 1551 r. w miarę postępu prac translatorskich w oficynie A. Augezdeckiego. Tłumaczem Nowego Testamentu królewieckiego był Stanisław Murzynowski, polski pisarz reformacyjny.

1556 – Nowy Testament Szarfenbergów (krakowski) – twórcy przekładu nie są wymienieni (podpisał się tylko
drukarz i nakładca Mikołaj Szarfenberg), najpewniej jest to tekst dawnego rękopiśmiennego tłumaczenia średniowiecznego, poprawiony przez Marcina Bielskiego.

1558 – Psałterz Dawida, przekład Jana Lubelczyka – pierwszy wierszowany przekład całego psałterza na język polski, zatytułowane: Psałterz Dawida onego świętego a wiecznej pamięci godnego króla i proroka, teraz na nowo na piosneczki po polsku przełożony a według żydowskiego rozdziału na pięcioro ksiąg rozdzielony.

1561 – Biblia Leopolity (Biblia Szarfenbergowska) – Pierwsza w całości drukowana Biblia w języku polskim. Nazwa pochodzi od głównego redaktora przekładu – Jana Nicza „Leopolity” (czyli lwowianina), profesora Akademii Krakowskiej (a także od zleceniodawców: Marka Szarfenberga i jego syna Stanisława). Wydanie dedykowano Zygmuntowi Augustowi. Przekład oparty był na Wulgacie i tłumaczeniach czeskich. Nazwisko tłumacza nie jest znane, autorstwo przekładu przypisuje się najczęściej Leonardowi Niezabitowskiemu, spowiednikowi Zygmunta Augusta.
Ciekawostka: Biblia Leopolity była edycją katolicką, ale zamieszczone w niej drzeworyty przekazywały idee reformacji. Na poniższej rycinie widzimy dwóch świadków (z Księgi Objawienia), sportretowanych jako Luter i Melanchton. Przed nimi stoi Bestia w… tiarze (tyle, że górną koronę po prostu wycięto).

objawienia
Biblia Leopolity w zasobach Polskiej Biblioteki Internetowej.

1563 – Biblia brzeska (Biblia Radziwiłłowska, Biblia pińczowska) – jeden z pierwszych na świecie ówczesnych przekładów z języków oryginalnych na język narodowy (i pierwszy w Polsce). Fundatorem był Mikołaj Radziwiłł Czarny, przekładu dokonano w Pińczowie, który był wówczas centrum myśli kalwińskiej w Polsce, zaś wydrukowano w Brześciu nad Bugiem (stąd nazwy). Wydrukowano sporą jak na owe czasy liczbę 500 egz., jednak syn sponsora wydania Mikołaj Radziwiłł, namówiony przez jezuitów, wykupił większość egzemplarzy i spalił na rynku w Wilnie.
Biblia brzeska w zasobach Polskiej Biblioteki Internetowej.

1572 – Biblia nieświeska (Biblia Szymona Budnego) – Szymon Budny – znakomity hebraista – był arianinem (a tym samym odrzucał Chrystusa jako Boga) co miał oczywiście wpływ na jego przekład. Biblia nieświeska była drugim tłumaczeniem Pisma Świętego na polski z języków oryginalnych.
Ciekawostka: Budny był jednym z pierwszych autorów, który pisał w języku białoruskim.
Tutaj można zajrzeć do Biblii nieświeskiej.

1577 – Nowy Testament w tłum. M. Czechowica – autor przekładu, Marcin Czechowic, o poglądach zbliżonych do Szymona Budnego, chciał w swoim tłumaczeniu poprawić błędy translatorskie Budnego i dać przekład lepiej oddający tekst oryginalny w języku polskim.
Pierwsze wydanie ukazało się w oficynie A. Rodeckiego w Krakowie.

1579 – Psałterz Dawidów, przekład Jana Kochanowskiego – badacze uważają, że praca Kochanowskiego była dziełem poety-humanisty, zainteresowanego klasyczną starożytną poezją, a nie człowieka prowadzącego głębokie życie religijne (może nawet przeżywającego kryzys wiary). Jednak obcowanie z Księgą Psalmów miało zapoczątkować ponowny zwrot Kochanowskiego ku wierze.
Ciekawostka: ustalenie bibliograficznego spisu edycji Psałterza Kochanowskiego jest bardzo trudne, m.in. z takiej przyczyny, iż J. Januszowski, drukarz, wypuszczał liczne edycje z fałszywymi datami druku, aby w ten sposób uniknąć wypłacania honorariów spadkobiercom poety.
Tutaj można przeczytać Psałterz Dawidów w przekładzie Jana Kochanowskiego

1587 – Psalmy Dawidowe w tłum. P. Milejewskiego
Data wydania dotyczy drugiej edycji, gdyż pierwsza niestety zaginęła. Drukarzem był A. Rodecki z Krakowa.

1599 – Biblia Jakuba WujkaBiblia to jest księgi Starego i Nowego Testamentu, według łacińskiego przekładu starego, w Kościele powszechnym przyjętego, na polski język znowu z pilnością przełożone, z dokładaniem tekstu żydowskiego i greckiego, i z wykładem katolickim trudniejszych miejsc do obrony wiary świętej powszechnej przeciw kacerztwóm tych czasów należących. – najpopularniejszy katolicki przekład całej Biblii na język polski, służący wiernym aż do drugiej połowy XX w. (kiedy to ukazała się Biblia Tysiąclecia). Ks. Wujek nad tłumaczeniem Biblii pracował długo i z przygodami. W maju 1584 r. odbyła się w Kaliszu kongregacja prowincjalna zakonu jezuitów, podczas której zwrócono się do generała zakonu z prośbą, by ten postarał się u papieża o zezwolenie na podjęcie prac na przekładem Biblii. Ks. Wujek został wysłany do Rzymu, skąd w lutym 1585 r. przywiózł pozytywną odpowiedź papieża, który wyraził zgodę na przekład, który zlecono właśnie Wujkowi.
W 1589 r. był gotowy rękopis NT. W 1590 oddano tekst do drukarni. Druk jednak wstrzymano, gdy ktoś (najprawdopodobniej współbrat zakonny Wujka, Stanisław Grodzicki) oskarżył tłumacza przed wizytatorem z Rzymu, że daje pierwszeństwo wytworności języka i sensowi zdań przed dosłownością. Mało tego! Wujek miał ponoć „posługiwać się przy przekładzie tekstami oryginalnymi” (zamiast łacińską Wulgatą) i „heretyckimi Bibliami polskimi”. Przekładem zamiast tłumacza zajęły się zatem liczne komisje. Tłumaczenie udało się Wujkowi ukończyć w 1596 r. Tekst trafił w ręce pięciu cenzorów, potem (na wniosek Grodzickiego) do następnej komisji, gdzie dokonywano zmian, dając pierwszeństwo dosłowności tłumaczenia przed pięknem języka. Biblia Jakuba Wujka ukazała się w całości drukiem w 1599 r.; niestety autor przekładu już tego nie doczekał – zmarł dwa lata wcześniej.
Biblia ks. Wujka w zasobach Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej

1605 – Psalmy Dawidowe w tłum. M. Rybińskiego – Maciej Rybiński, był synem Czecha Jana Ryby, członka Jednoty braci czeskich; po studiach pełnił funkcję pastora w Wieruszowie, Poznaniu i Baranowie. Był gospodarzem synodu w Baranowie w 1604 r., gdzie obradowano nad wspólnym, reformowanym wydaniem Biblii polskiej oraz ujednoliceniem obrzędów braci czeskich i kalwinów.
Ciekawostka: W wydaniu Psalmów Rybiński zamieścił wiersz, w którym z wielką atencją odniósł się do przekładu Kochanowskiego.
Rej záczął Saurmátom wykrzykáć psálm Boski,
Który w tak foremny rym ujął Kochanowski,
Że go jeszcze do tych dób nikt w tym nie celuje,
A przecię i Rybiński pracę nie żałuje.

1632 – Biblia Gdańska – W pierwotnym założeniu nie miał to być nowy przekład, ale korekta Biblii brzeskiej. Redaktor, Daniel Mikołajewski, dokonał jednak praktycznie nowego tłumaczenia (starając się na pierwszym miejscu postawić wierność oryginałowi), co okazało się dopiero, gdy księga ukazała się drukiem. Przez dłuższy czas polscy protestanci traktowali ten przekład nieufnie.
Biblia Święta, to jest księgi Starego i Nowego Przymierza z żydowskiego i greckiego języka na polski pilnie i wiernie przetłumaczone ukazała się 1632 r. w oficynie A. Hünefeldta. Hünefeldt bardzo dbał o jakość edycji. Korektę wykonywano siedmiokrotnie dla każdego arkusza, a prace drukarskie trwały 2,5 roku. Wydawca, który wytłoczył dzieło na kredyt, miał początkowo spore kłopoty ze zbytem. Jednak później Biblia Gdańska stanowiła aż do II. połowy XX wieku najpopularniejszy polski przekład protestancki.
Cyfrowa kopia oryginalnego wydania Biblii Gdańskiej z 1632 roku

_______________________________
Przy niniejszym opracowaniu wielce skorzystałem z pracy doktorskiej ks. Rajmunda Pietkiewicza „Pismo Święte w języku polskim w latach 1518-1638. Sytuacja wyznaniowa w Polsce a rozwój edytorstwa biblijnego”.


Polub nas na Facebooku, to otrzymasz pdf z tekstem Chucka Misslera "Jaką możemy mieć pewność?" - czyli jakie jest prawdopodobieństwo spełnienia się starotestamentowych proroctw w Jezusie Chrystusie. Innymi słowy - czy nasza wiara opiera się na solidnych, czy kruchych fundamentach.

Zobacz także:

1 Comment

  1. jan napisał(a):

    Rozumiem, że strona powstałą głównie aby promować książkę Chucka Misslera (nota bene fantastyczną), warto jednak dorzucić do tekstu jeden adres, aby był on pełniejszy. Proponuję zajrzeć tutaj:
    http://www.bibliepolskie.pl

    Świetna strona, przepełniona informacjami a nawet fragmentami przekładów (choćby jak rozpoznać po tekście z którym wydaniem „Biblii Tysiąclecia” mamy do czynienia – w dobie ebooków bywa to niezwykle pomocne) a co najważniejsze – niezwykle systematyczna. Zacny projekt i zacny człowiek, który się tego podjął (nie ja, choć miałem przyjemność korespondować z nim). Po krótkim wstępie na Państwa stronie (biblia24.com), proponuję zajrzeć i tam.

Leave a Comment

 

— required *

— required *